System HACCP

Ustawodawstwo międzynarodowe obliguje sektor żywnościowy do dbania o bezpieczeństwo zdrowotne produkowanych artykułów żywnościowych. W Polsce na mocy znowelizowanej ustawy z dnia 11 maja 2004 r. o warunkach zdrowotnych żywności i żywienia wszyscy producenci oraz dystrybutorzy żywności są zobowiązani wdrożyć i stosować zasady systemu HACCP.

  System HACCP polega, na identyfikacji potencjalnych zagrożeń (biologicznych, chemicznych i fizycznych), jakie mogą wystąpić w żywności oraz określeniu metod ich unikania i eliminowania. Może on być stosowany na wszystkich etapach łańcucha żywnościowego podczas produkcji, magazynowania, dystrybucji, dostarczenia do klienta w sklepie i restauracji.

  Producenci żywności, chcący udoskonalić system Bezpieczeństwa Zdrowotnego Żywności HACCP mogą zintegrować go z bardziej rozbudowanymi systemami, jakimi są BRC (British Retail Consortium Standard) lub IFS (International Food Standard). Wymagania obu tych standardów obejmują obszary związane z systemem HACCP (wg Codex Alimentarius), udokumentowanym systemem zarządzania jakością, zapewnieniem odpowiedniego środowiska pracy, kontrolą produktu, kontrolą procesu oraz wymagania związane z personelem. Wdrożenie któregokolwiek z tych standardów zapewnia producentowi ciągłą poprawę, doskonalenie i dokumentowanie procesów zachodzących w zakładzie i pozwala zaobserwować słabe punkty. W efekcie funkcjonowanie systemu HACCP przekłada się na wzrost zaufania klientów.

 Codex Alimentarius, czyli Kodeks Żywnościowy (dosłowne tłumaczenie z języka łacińskiego - kod żywienia) oznacza szereg zarówno ogólnych jak i szczegółowych standardów zapewniania bezpieczeństwa żywności. Jego celem jest ochrona zdrowia konsumenta oraz gwarancja stosowania uczciwej praktyki w branży żywnościowej. Żywność wprowadzana na rynek lokalny, czy też wysyłana na eksport musi być bezpieczna i dobrej jakości.

 Codex Alimentarius został utworzony w 1960 roku wspólnie przez dwie agendy Organizacji Narodów Zjednoczonych: Organizację do Spraw Wyżywienia i Rolnictwa (Food and Agriculture Organization - FAO) i Światową Organizację Zdrowia (World Health Organisation - WHO). Jego celem było wprowadzenie oraz propagowanie definicji oraz wymagań dla żywności ułatwiających harmonizację międzynarodowego obrotu żywnością. W pracach nad Kodeksem Żywnościowym bierze udział 166 państw, które skupiają większość ludności świata. Ustalenia międzynarodowe są następnie wprowadzane w życie również na szczeblu krajowym i regionalnym.

 HACCP to system prewencyjny. Różni się od stosowanej powszechnie kontroli jakości, która skupia się na wyrywkowej kontroli wyrobu gotowego, co nie jest miarodajne z punktu widzenia bezpieczeństwa. Zaś system HACCP obejmuje cały proces produkcyjny od przyjęcia surowców począwszy po dystrybucję wyrobu gotowego. Ponieważ niewykonalne byłoby śledzenie każdego etapu produkcji, kontroli podlegają tylko tzw. Krytyczne Punkty Kontroli wyznaczone na podstawie przeprowadzonej Analizy Zagrożeń. Krytycznym Punktem Kontroli może być surowiec, miejsce, etap produkcji itp. Monitorowanie Krytycznych Punktów Kontroli pozwala w przypadku stwierdzenia odchyleń od założonych parametrów występowania zagrożenia bądź zbliżenia się do jego strefy, reagować na bieżąco zanim wyrób trafi do konsumenta.

 HACCP opiera się na 7 zasadach, które w istocie są zadaniami do wykonania, aby móc wdrożyć system.

1. Analiza zagrożeń

2. Wyznaczenie Krytycznych Punktów Kontroli

3. Określenie wartości docelowych i tolerancji dla Krytycznych Punktów Kontroli

4. Określenie systemu monitorowania Krytycznych Punktów Kontroli

5. Określenie działań korygujących

6. Określenie systemu weryfikacji

7. Określenie systemu dokumentacji i zapisów

 Ad.1. Przeprowadzenie analizy zagrożeń polega na identyfikacji potencjalnych zagrożeń związanych z produkcją żywności na wszystkich jej etapach, począwszy od miejsca produkcji surowców, tj. gospodarstwa, poprzez przetwórstwo i obrót, aż do miejsca jej spożycia oraz ocenie prawdopodobieństwa ich wystąpienia i rozwinięcia, czyli ocenie ryzyka. W ramach analizy zagrożeń w pierwszej kolejności sporządza się listy wszystkich potencjalnych zagrożeń, o dużym znaczeniu dla zdrowia konsumenta, związanych z każdym etapem produkcji. Następnie identyfikuje się te z nich, których wyeliminowanie lub redukcja do akceptowanej wartości są istotne dla bezpieczeństwa produkowanej żywności. Dla każdego z zagrożeń należy następnie wybrać odpowiednie środki kontrolne, które mogą być dla niego zastosowane. Bywa również tak, że konieczne jest zastosowanie więcej niż jednego środka kontrolnego do opanowania zagrożenia. Zdarza się również sytuacja, w której więcej niż jedno zagrożenie może być kontrolowane przez jeden środek kontrolny.

 Ad.2. Jako Krytyczny Punkt Kontroli określa się miejsca, etapy, procesy lub operacje jednostkowe, w których należy podjąć środki zapobiegawcze lub kontrolne w celu wyeliminowania, zapobieżenia lub zminimalizowania zagrożenia do poziomu dopuszczalnego.

W celu określenia Krytycznych Punktów Kontroli należy dokonać: - przeglądu wybranych miejsc krytycznych,- obserwacji praktyk higienicznych pracowników,- obserwacji dotyczących obchodzenia się z surowcami, produktami gotowymi, właściwych sposobów przyrządzania roztworów myjących, - przeglądu krok po kroku procesu przetwarzania, przeglądu procesów, w których istnieją zależności między czasem, a temperaturą działania lub ciśnienia i czasu itd.

Identyfikację Krytycznych Punktów Kontrolnych w systemie HACCP może ułatwić zastosowanie "drzewa decyzyjnego", które ustawia w logiczny ciąg pytania i odpowiedzi dotyczące możliwości zlikwidowania lub zmniejszenia do akceptowalnego poziomu, zagrożenia w danym punkcie.

  Ad.3. Ustalenie limitów krytycznych oznacza określenie dla każdego CCP wartości krytycznych, a więc wartości minimalnych lub maksymalnych, np. wysokości temperatury obróbki cieplnej, czasu procesu, wilgotności, jakości wody, pH, gwarantujących eliminację lub redukcję zagrożeń w określonym "drzewem decyzyjnym" Krytycznym Punkcie Kontroli (CCP).

 Ad.4. Monitorowanie jest to przeprowadzenie w określonej kolejności obserwacji lub pomiarów parametrów kontrolnych, aby ocenić czy Krytyczny Punkt Kontroli znajduje się pod kontrolą i czy uzyskano zapis z tego działania w celu podjęcia dalszej weryfikacji.

Zadaniem monitorowania jest bieżąca kontrola produkcji i zapobieganie wypuszczaniu wadliwych produktów. Należy dobrać odpowiednie procedury monitorowania, aby można było stwierdzić utratę kontroli i odchylenia w danym CCP. Monitorowanie powinno być przeprowadzone w sposób ciągły. Jeżeli nie ma możliwości ciągłego monitorowania, powinna zostać ustalona częstotliwość pomiarów, niezbędna do zagwarantowania pełnej kontroli CCP.

Przykłady pomiarów monitorowania mogą być następujące: obserwacje wizualne, pomiar temperatury, pomiar czasu, pH, aktywność wodna, pomiar ciśnienia. Istnieją dwa systemy monitorowania: "on - line" (na bieżąco), dzięki któremu otrzymujemy wynik natychmiast (np. pomiar temperatury) oraz "off - line". W tym drugim systemie wynik otrzymujemy z pewnym opóźnieniem. Im mniejszy odstęp czasowy między pomiarem a otrzymaniem wyniku, tym skuteczniejsze zastosowanie danej metody w monitoringu HACCP.

Zakładowe procedury monitoringu muszą określić: rodzaj przeprowadzanych badań oraz ich częstotliwość, sposób prowadzenia zapisów, osobę przeprowadzającą analizy i zatwierdzającą je, uprawnienia osób do podejmowania działań korygujących oraz instrukcje przeprowadzania konkretnych pomiarów w Punkcie Krytycznym.

 Ad.5. Działania korekcyjne muszą być określone zarówno dla procesu, jak i dla nieprawidłowo wytworzonego produktu. W przypadku pojawienia się nieprawidłowości tzn. kiedy monitorowanie Krytycznego Punktu Kontroli wskazuje na możliwość utraty kontroli lub kiedy poziom krytyczny nie jest dotrzymany muszą być podjęte działania korygujące: - określenie czy dany produkt musi ulec zniszczeniu, -określenie lub skorygowanie przyczyn nieprawidłowości, - przechowywanie wyników działań korygujących.

Działanie korygujące musi pokazać, że Punkt Krytyczny jest ponownie właściwie kontrolowany. Musi również być wskazana osoba odpowiedzialna za przeprowadzenie działań korygujących, zaś procedura działania korygującego musi być dokumentowana w planie HACCP.

 Ad.6. W celu określenia czy system HACCP funkcjonuje prawidłowo, mogą być zastosowane różne metody: audyty, testy, analizy, itp.

Przeprowadzenia całkowitego przeglądu systemu HACCP należy dokonywać co najmniej raz w roku. Procedury weryfikacyjne powinny być uruchamiane za każdym razem, gdy zachodzą zmiany w procesie produkcyjnym oraz w regularnych odstępach czasu, profilaktycznie.

Procedura weryfikacji może zawierać: ustalenie schematu auditów , np. działanie w określonym czasie, przegląd planu HACCP, przegląd zapisów Punktów Krytycznych, przegląd zgłaszanych odchyleń, wizualny przegląd linii produkcyjnych celem sprawdzenia czy CCP są właściwie kontrolowane, pobieranie próbek i ich analiza, przegląd limitów krytycznych w celu weryfikacji czy są odpowiednie dla danego zagrożenia, przegląd zapisów weryfikacji włączając w to zażalenia klientów, odchylenia i działania korygujące, przegląd modyfikacji planu HACCP.

 Ad.7. Prowadzenie i przechowywanie dokumentacji jest podstawowym elementem systemu HACCP. Dokumenty powinny być dokładne i odpowiednie do natury i rozmiaru operacji. Muszą być przechowywane nie tylko w komputerze, ale też w zapisie ręcznym.

Należy wykorzystywać zapisy i rutynowe przeglądy by upewnić się, że Punkty Krytyczne są kontrolowane.

Efektywne i prawidłowe zbieranie i przechowywanie zapisów ma istotne znaczenie dla funkcjonowania systemu HACCP. Zgodnie z siódmą zasadą systemu, należy ustalić sposób dokumentowania wszystkich przedsięwzięć wynikających z pozostałych zasad tego systemu.

 Dokumentacja HACCP służy do udowodnienia kontrahentom lub instytucjom nadzoru nad żywnością, że została zastosowana „należyta staranność” w produkcji i firma gwarantuje bezpieczeństwo wyrobów. Na dokumentację HACCP składają się trzy podstawowe grupy dokumentów:

- Księga HACCP opisująca zasady funkcjonowania systemu w firmie

- Procedury systemowe i instrukcje

- Zapisy wynikające z ww. dokumentów

Dokumentacja ta jest uzupełniona przez wcześniej opracowane, dokumenty z zakresu GMP/GHP oraz instrukcje dotyczące utrzymania higieny zakładu/personelu, ochrony przed szkodnikami itp. Należy pamiętać, iż dokumentacja HACCP powinna być ograniczona do niezbędnego minimum.

 Zapisy związane ze wszystkimi CCP muszą być codziennie analizowane przez upoważnioną do tego osobę w zakładzie, najczęściej jest nią pełnomocnik ds. HACCP lub inny pracownik odpowiedzialny za funkcjonowanie systemu. Wykonanie przeglądu jest potwierdzane podpisem i datowane.

 Warunki wstępnego wdrożenia systemu HACCP obejmują wdrożenie zasad Dobrej Praktyki Produkcyjnej (GMP) i Dobrej Praktyki Higienicznej (GHP). Pojęcia GMP jak i GHP są zdefiniowane w ustawie z dnia 22 lipca 2002 r. o zmianie ustawy o warunkach zdrowotnych żywności i żywienia. Z definicji tych wynika, że GHP i GMP są ze sobą powiązane, przy czym GHP obejmuje węższy zakres, bo odnosi się tylko do zapewnienia bezpieczeństwa żywności, podczas gdy GMP obejmuje wszystkie elementy jakości zdrowotnej. Dobra Praktyka Higieniczna obowiązuje w zakładach produkujących żywność od lipca 2000 r. na mocy rozporządzenia Ministra Zdrowia z dn. 28 lutego 2000 r. w sprawie warunków sanitarnych oraz zasad przestrzegania higieny.

Pracownicy, mający związek z produkcją i przetwarzaniem żywności, zobligowani są do przestrzegania restrykcyjnych przepisów sanitarnych. To właśnie niewłaściwa obróbka cieplna, zbyt długi okres schładzania produktów, przechowywanie produktów w temperaturze pokojowej, wadliwie prowadzone procesy technologiczne, wykorzystanie do produkcji zanieczyszczonych surowców, maszyn i urządzeń, nieodpowiednie nawyki higieniczne personelu bądź zatrudnianie przy produkcji pracowników zakażonych drobnoustrojami patogennymi - to najczęstsze przyczyny zatruć pokarmowych.

 Niezbędne jest założenie książki kontroli sanitarnej oraz teczki dokumentacji sanitarnej zawierających m.in. protokoły kontroli sanitarnej, decyzje i dokumenty wydawane przez organy nadzoru sanitarnego, wyniki badań wody, listę pracowników zatrudnionych przy produkcji artykułów spożywczych, którzy wymagają określonych badań lekarskich, dokumenty potwierdzające posiadane kwalifikacje.

Wdrożenie systemu HACCP wymaga szkolenia pracowników i powołania osoby odpowiedzialnej za jego przestrzeganie.

 Łańcuch zimna i wymogi HACCP.

Produkty mrożone powinny być transportowane i składowane w nieprzerwanym łańcuchu zimna. Oznacza to, iż od momentu produkcji, poprzez transport i dystrybucje do momentu spożycia przez konsumenta produkt mrożony powinien być składowany w odpowiedniej temperaturze. Narażenie produktu na wyjście z zakresu zalecanych temperatur w którymś z ogniw łańcucha zimna może skutkować obniżeniem jakości produktu. Monitoring temperatury w łańcuchu zimna występuje wiele punktów krytycznych w których może dojść do przerwania jego ciągłości. Dlatego stosuje się mechaniczne lub elektroniczne systemy monitoringu temperatury. Nie są one w stu procentach wiarygodne ponieważ rejestrują temperaturę otoczenia w środku transportu lub w miejscu składowania, natomiast nie rejestrują temperatury samych produktów. Bardzo łatwo może dojść do przerwania łańcucha w momencie np. przeładunku towaru. Prowadzi to do występowania niezgodności na linii producent– firma transportowa– dystrybutor, co wiąże się z problemem przypisania odpowiedzialności za zerwanie łańcucha zimna i zniszczenie towaru. Zastosowanie TTI Stosowanie indykatora temperatury bezpośrednio do pojedynczego opakowania produktu lub opakowania zbiorczego (bardziej rozbudowane indykatory) pozwoli wyeliminować zagrożenie dostarczenia do następnego ogniwa łańcucha zimna produktu nie nadającego się do spożycia – włącznie z konsumentem jako ostatnim ogniwem w łańcuchu. Wymogi HACCP HACCP (ang. Hazard Analisys and Critical Control Point) - Analiza Ryzyka i Kontrola Punktów Krytycznych lub Analiza Ryzyka i Krytyczne Punkty Kontroli, która ma na celu zapewnienie bezpieczeństwa m.in. produktów spożywczych przeznaczonych dla konsumentów. HACCP jest wykorzystywany w firmach produkujących i handlujących produktami spożywczymi. To metoda zapewniania bezpieczeństwa żywności, która opiera się przede wszystkim na zapobieganiu zagrożeniom. Polega ona na zidentyfikowaniu miejsc, w których mogą pojawić się niebezpieczeństwa i odpowiednim zareagowaniu, jeżeli zagrożenie wystąpi. Wymogi HACCP wymuszają monitoring temperatury dla produktów wrażliwych na jej zmianę, dlatego indykatory TTI stanowią idealne narzędzie pozwalające spełnić producentom ten warunek. Stosowanie indykatorów temperatury na poziomie pojedynczego opakowania lub opakowania zbiorczego zapewni ciągły pomiar temperatury monitorowanego produktu i wskaże ewentualne przerwanie łańcucha zimna. Nawet najlepiej zamrożony produkt może szybko stracić odpowiednią jakość w wyniku nawet niewielkich zaniedbań w procesie składowania, transportu czy sprzedaży. Na te właśnie ogniwa łańcucha chłodniczego kładzie się dziś główny nacisk, gdyż są to punkty o potencjalnie największym zagrożeniu obniżenia jakości produktów mrożonych.

 Normy prawne. W Polsce orientacyjne czasy przechowywania produktów mrożonych w różnych zakresach temperatur określa norma PN-83/A-07005. Ze względu na postęp w technologii przetwórstwa artykułów żywnościowych i metod utrwalania żywności do normy tej wprowadzono aż 7 zmian. Najobszerniejsze zmiany wprowadzono w grudniu 1999 r. — zmieniono klasyfikację towarów, dostosowując ją do obecnie stosowanej oraz ujednolicono klasyfikację i nazewnictwo lodów, wyrobów kulinarnych oraz soków owocowych zagęszczonych. Przedstawione poniżej dane uwzględniają wszystkie wprowadzone zmiany. Podkreślić należy fakt, że zawarta w normie klauzula, o treści „(...) dopuszcza się inne okresy przechowywania niż określone w normie ustalone przez producenta na podstawie wiarygodnych badań przechowalniczych dostępnych do wglądu kompetentnym jednostkom resortu zdrowia", umożliwia producentom wprowadzanie na rynek nowych produktów nieobjętych normą. Podczas przechowania jakość mrożonych produktów zależy nie tylko od odpowiednio niskiej temperatury ale także od jej stałości w czasie. W normalnych warunkach wahania temperatury powietrza w pomieszczeniach składowych są praktycznie nie do uniknięcia. Dopuszczalne tolerancje odchyleń temperatury przechowywania mrożonych produktów wynoszą ± 1 °C

 W krajach Unii Europejskiej istnieje obowiązek monitorowania temperatur w środkach transportu, magazynowania i składowania produktów głęboko zamrożonych. Żywność głęboko zamrożona - to żywność, którą poddano procesowi zamrażania zwanym głębokim zamrażaniem, w którym możliwie jak najszybciej przekracza się strefę maksymalnej krystalizacji, a temperatura końcowa produktu po stabilizacji termicznej jest ciągle utrzymywana na poziomie -18 °C lub niższym.

 W krajach Unii Europejskiej obowiązują dwa rozporządzenia opisujące warunki produkcji i przechowywania żywności. Są to Rozporządzenie (we) nr 852/2004 Parlamentu Europejskiego i rady z dnia 29 kwietnia 2004 r. w sprawie higieny środków spożywczych oraz Rozporządzenie (we) nr 853/2004 Parlamentu Europejskiego i rady z dnia 29 kwietnia 2004r. ustanawiające szczególne przepisy dotyczące higieny w odniesieniu do żywności pochodzenia zwierzęcego.

 Rozporządzenie ministra zdrowia z dn. 12.01.2002r. w sprawie wymagań sanitarnych dotyczących środków transportu żywności, substancji pomagających w przetwarzaniu, dozwolonych substancji dodatkowych i innych składników żywności. Wymagania szczegółowe dotyczące transportu żywności zamrożonej W ramach Europejskiej Komisji Gospodarczej ONZ Grupa Robocza do spraw Przewozu Szybko Psujących się Artykułów Żywnościowych opracowała w Genewie umowę o międzynarodowych przewozach szybko psujących się artykułów żywnościowych i o specjalnych środkach transportu przeznaczonych do tych przewozów, zwaną umową

ATP. Określono w niej warunki, których przestrzeganie pozwala zachować jakość, zdrowotność i smakowitość szybko psujących się artykułów spożywczych w czasie ich przewozu, tzn. od chwili załadunku do czasu rozładunku. Ma to szczególne znaczenie przy długich przewozach międzynarodowych. Umowa ATP określa zarówno rodzaje artykułów żywnościowych podatnych na szybkie psucie, temperatury wymagane podczas przewozu, jak i szczegółowe warunki, które powinny spełniać pojazdy używane do przewozu tych artykułów. Ponadto Umowa ATP określa warunki badań takich pojazdów oraz sposób ich oznaczania specjalnymi znakami rozpoznawczymi.

HACCP, Analiza zagrożeń i krytyczne punkty kontroli, Księga HACCP, Instrukcja dobrej praktyki produkcyjnej i dobrej praktyki higienicznej, hazard analysis and critical control points, Dokumentacja HACCP, GMP i GHP, procedury, Wdrożenia, audyty, szkolenia HACCP ISO 22000, certyfikacja BRC i IFS w przemyśle gastronomii oraz handlu żywnością, Kompleksowe usługi z zakresu systemu HACCP, haccp w stołówce, haccp w przedszkolu, haccp sklep, księga haccp mała gastronomia,Augustów, Baniocha, Brzeg, Bolesławiec, Białystok, Białowieża, Białobrzegi, Biecz, Biłgoraj, Braniewo, Bartoszyce, Barlinek, Biała Podlaska, Biała Piska, Biały Dunajec, Bytom, Bytów, Bydgoszcz, Bełchatów, Bielsko- Biała, Brzeziny, Brzesko, Brok, Brodnica, Bielsk Podlaski, Biskupiec, Bochnia, Busko-Zdrój, Chełm, Chojnice, Chełmno, Chorzów, Częstochowa, Choroszcz, Choszczno, Chełmża, Chrzanów, Czarna Białostocka, Czechowice-Dziedzice, Czeremcha, Ciechanów, Ciechanowiec, Ciechocinek, Czarnków, Dębno, Dębica, Dęblin, Drohiczyn, Dzierżoniów, Działdowo, Darłowo, Dobre Miasto, Dąbrowa Górnicza, Ełk, Elbląg, Grajewo, Giżycko, Gródek, Grójec, Gryfice, Gryfino, Gniezno, Gubin, Głubczyce, Głuchołazy, Głogów, Gołdap, Gdynia, Grudziądz, Goniądz, Gorlice, Goleniów, Gostynin, Garwolin, Gorzów Wielkopolski, Góra Kalwaria, Gliwice, Gdańsk, Grodzisk Mazowiecki, Hajnówka, Hrebenne, Hrubieszów, Iława, Jawor, Jasło, Janów Lubelski, Janów Podlaski, Jarocin, Jeżewo, Jędrzejów, Józefów, Jastrzębie-Zdrój, Jelcz, Jelenia Góra, Jarosław, Inowrocław, Konin, Koszalin, Kleosin, Kalisz, Kutno, Kraków, Krasnopol, Krasnystaw, Krynki, Krosno, Krosno Odrzańskie, Krotoszyn, Kościerzyna, Kostrzyn nad Odrą, Katowice, Karlino, Kielce, Kołobrzeg, Kłodzko, Kłodawa, Kędzierzyn-Koźle, Knyszyn, Kuźnica, Knurów, Kętrzyn, Kwidzyn, Kępno, Kolno, Koło, Kock, Kościan, Koluszki, Kleszczele, Kluczbork, Limanowa, Legnica, Lublin, Leszno, Lubin, Lubań, Luboń, Lubochnia, Lębork, Lidzbark Warmiński, Legionowo, Leżajsk, Lubaczów, Lubartów, Lwówek, Laskowice, Łapy, Łomża, Łomianki, Łeba, Łódź, Łuków, Łańcut, Łosice, Łowicz, Łęczyca, Łęczna, Łask, Łochów, Międzyrzec, Międzyzdroje, Mława, Marki, Malbork, Mielec, Mielno, Michałowo, Mikołajki, Medyka, Mońki, Mrągowo, Morąg, Modła Królewska, Mikołów, Milejczyce, Milicz, Mogilno, Mszczonów, Mińsk Mazowiecki, Maków Mazowiecki, Mordy, Myślibórz, Nowy Sącz, Nowy Targ, Nowy Tomyśl, Nowa Sól, Nowa Ruda, Narewka, Nisko, Nysa, Nałęczów, Namysłów, Niemodlin, Niewiadów, Nowy Dwór Mazowiecki, Nowy Dwór Gdański, Nidzica, Ostrów Wielkopolski, Ostrów Mazowiecka, Ostrów Świętokrzyski, Olsztyn, Olsztynek, Oława, Ostrołęka, Ostróda, Olecko, Orzysz, Opole, Opacz, Oleśnica, Oświęcim, Ozorków, Ozimek, Olkusz, Otmuchów, Otwock, Orzesze, Oborniki, Pabianice, Puławy, Płock, Piaseczno, Piątnica, Piotrków Trybunalski, Pruszków, Prudnik, Pruszcz Gdański, Pilzno, Piła, Poznań, Pisz, Police, Polkowice, Piaseczno, Przasnysz, Przeworsk, Przemyśl, Pułtusk, Puńsk, Płońsk, Pobiedziska, Połczyn-Zdrój, Rabka-Zdrój, Rybnik, Ryki, Rzeszów, Radom, Radomsko, Rajgród, Rawicz, Radzymin, Rawa Mazowiecka, Radzyń Podlaski, Racibórz, Ruda Śląska, Rejowiec Fabryczny, Rypin, Różan, Ropczyce, Sanok, Stargard Szczeciński, Sandomierz, Sejny, Siedlce, Świdnica, Sieradz, Serock, Sławków, Świnoujście, Słupsk, Szczecin, Swarzędz, Szczecinek, Sztabin, Strzegom, Sokółka, Sobótka, Supraśl, Strzelce Opolskie, Suwałki, Solec Kujawski, Stalowa Wola, Sochaczew, Sosnowiec, Sokołów Podlaski, Starogard Gdański, Siemiatycze, Sopot, Starachowice, Sławatycze, Skierniewice, Sucha Beskidzka, Szklarska Poręba, Szudziałowo, Szczytno, Szamotuły, Szczuczyn, Szczekociny, Szydłowiec, Syców, Stryków, Świdwin, Śrem, Świdnik, Świecie, Świeradów-Zdrój, Świebodzin, Środa Wielkopolska, Tczew, Tłuszcz, Toruń, Tomaszów Lubelski, Turek, Tychy, Tykocin, Trzebinia, Tarnów, Tarnowskie Góry, Tarnobrzeg, Tomaszów Mazowiecki, Terespol, Tułowice, Turawa, Ujrzanów, Wadowice, Wałbrzych, Wągrowiec, Węgorzewo, Warka, Wałcz, Włoszczowa, Włocławek, Wieluń, Wielbark, Wejherowo, Wisła, Witnica, Wizna, Wieruszów, Wasilków, Wrocław, Warszawa, Wołomin, Wysokie Mazowieckie, Wągrowiec, Wąbrzeźno, Wolsztyn, Wołczyn, Wodzisław Śląski, Wyszogród, Września, Wyszków, Zielona Góra, Zielonki, Zduńska Wola, Zgorzelec, Żary, Żory, Żagań, Zamość, Zabrze, Zbuczyn, Zakopane, Zabłudów, Złotoryja, Złotów, Zambrów, Zdzieszowice, Ząbki, Zwierzyniec, Zgierz, Żyrardów, Żelechów, Ząbkowice Śląskie, Żywiec, Wykroty